Osilatörler ve momentum göstergeleri — RSI, stokastik, MACD ve ROC

RSI 78 gösterirken fiyat yükselmeye devam ediyor. Bunda çelişki yok: fiyat artışı sürerken yumuşatılmış kazançlar kayıplara baskın kalabilir. Bir osilatör, dönüş tarihini belirlemek yerine veriler hakkında belirli bir soruyu yanıtlar. Aşağıda ardışık kapanışlardan RSI hesaplayacak, iki stokastik yumuşatma yöntemini karşılaştıracak ve 12,26,9 parametreli MACD'nin neden iki platformda farklı görünebildiğini kontrol edeceksiniz.

1. Osilatörler ve momentum göstergeleri nedir?

Bir önceki yazı, trend göstergelerini, yani «piyasa ne yöne gidiyor?» sorusunu yanıtlayan araçları ele aldı. Osilatörler formüllerine göre farklı tamamlayıcı soruları yanıtlar: fiyatın ne hızla değiştiği (ROC), kazançların kayıplara oranı (RSI), kapanışın yerel aralıkta nerede olduğu (stokastik) ve iki ortalamanın nasıl ayrıştığı (MACD).

«Osilatör» adı, bu göstergelerin değerlerinin sabit sınırlar arasında (örneğin RSI'da 0–100) veya merkezi bir düzey çevresinde (örneğin CCI'da sıfır) salınmasını, yani dalgalanmasını anlatır. Fiyatla birlikte sınırsızca yükselebilen hareketli ortalamalardan farklı olarak osilatörün aralığı sınırlıdır ya da en azından sabit bir çizgi çevresinde merkezlenir; yorumlamanın anahtarı budur. Daha kesin ifadeyle osilatör, fiyat verilerini sınırlı bir aralıkta veya merkezi bir çizgiye göre göstermek için dönüştürür; tam olarak neyi ölçtüğü formüle bağlıdır.

Momentum, fiyatın değişim hızıdır. EUR/USD dün 30 pip, bugün 10 pip yükseldiyse fiyat hâlâ artıyor, ancak momentum zayıflıyor demektir. Osilatörler bunu ölçer: yalnızca yönü değil, fiyat hareketinin gücünü ve hızını. Fiyat yükselmeyi sürdürürken momentum zayıflıyorsa elinizde bir sinyal değil, bulmacanın bir parçası vardır.

En basit momentum ölçüleri — Momentum ve ROC. RSI'dan önce iki temel formül. Momentum(n) = C_t − C_t−n: bugünkü kapanış eksi n dönem önceki kapanış; fiyat birimindedir. ROC(n) = (C_t − C_t−n) / C_t−n × 100: aynı farkın yüzde olarak ifadesi. Hesaplama (temsili değerler): C_t = 1,1000; C_t−10 = 1,0800 → Momentum = 0,0200 = 200 pip; ROC = 0,0200 / 1,0800 × 100 = +%1,85. İkisi de sıfır çevresinde salınır (fark temelli Momentum fiyat biriminde, ROC yüzde cinsindedir). Pozitif fiyatlarda ROC'nin ulaşmadığı −%100 alt sınırı vardır, sabit üst sınırı yoktur; fark temelli Momentum'un tüm fiyatlar için ortak sabit sınırları bulunmaz. Daha karmaşık osilatörler bu değişim hızı mantığının üzerine kurulur. Uygulama notu: MetaTrader'ın yerleşik Momentum göstergesi C_t / C_t−n × 100 hesaplar; bu yüzden sıfır değil 100 çevresinde salınır ve pozitif fiyatlarda değeri pozitiftir. C_t−n = 0 olduğunda ROC ile MetaTrader Momentum oranları tanımsızdır. Kitaptaki değerlerle karşılaştırmadan önce platformunuzun formülünü kontrol edin.

Önemli bir ayrım: ATR ve Bollinger Bantları momentum osilatörleri değil, oynaklık göstergeleridir. Burada mevcut hareketin yakın dönemdeki oynaklığa göre olağan mı aşırı mı olduğunu değerlendiren bağlam olarak daha kısa ele alınırlar.

2. RSI — Göreli Güç Endeksi

J. Welles Wilder RSI'yı geliştirdi ve 1978'de tanımladı. Gösterge iki farklı para biriminin ya da şirketin gücünü karşılaştırmak yerine yumuşatılmış kazançlarla kayıplar arasındaki ilişkiyi ölçer. Varsayılan 14, aşağıdaki modeli başlatmak için gereken değişim sayısını belirtir.^[1]

RSI nasıl oluşturulur? Formül ve hesaplama

RSI, ardışık kapanışlar arasındaki düzgünleştirilmiş pozitif ve negatif değişimleri karşılaştırır. Varsayılan dönemi 14'tür; ancak eski değişimler başlangıçtan sonra azalan etkiyi sürdürür. Şöyle tanımlayalım:

• U, ardışık kapanışlar arasındaki kazançların Wilder yöntemiyle düzgünleştirilmiş ortalamasıdır. Her mum için gain_t = max(C_t − C_t−1, 0). Mumun rengi bu değişimi belirlemez.
• D, ardışık kapanışlar arasındaki kayıpların Wilder yöntemiyle düzgünleştirilmiş ortalamasıdır. Her mum için loss_t = max(C_t−1 − C_t, 0).
• RS = U / D (D = 0 ve U > 0 ise sürekli uzatma kabulünde RSI 100'dür; D = 0 ve U = 0, yani sıfır bölü sıfır durumunda sonuç platformun kabulüne bağlıdır),
• RSI = 100 − 100 / (1 + RS).

Sonuç boyutsuzdur ve 0–100 aralığındadır. Kritik ayrıntı: U ve D sıradan ortalamalar değildir. İlk değer n dönemin aritmetik ortalamasıdır; sonraki her değer ise Wilder yumuşatmasını (RMA) kullanır: U_t = [U_t−1 × (n−1) + gain_t] / n. Matematiksel olarak bu, α = 1/n olan EMA'dır; yumuşatma katsayısı bakımından EMA(2n−1) ile eşdeğerdir (seriler farklı başlatmalar kullandığı için başlangıç değerleri farklı olabilir). n = 14 için bu, EMA(27) demektir; SMA(14) veya EMA(14) değildir. Dolayısıyla sıradan bir ortalamayla elle hesaplanan RSI platformla uyuşmaz.

RSI(14) hesabı. 14 değişimde kazançların toplamı 84 pip, mutlak kayıpların toplamı 42 piptir. Başlangıç: U=84/14=6, D=42/14=3, RSI=100·6/(6+3)=66,6666667. Sonraki değişim +9 piptir. U=(6·13+9)/14=87/14, D=(3·13)/14=39/14, dolayısıyla RSI=100·87/(87+39)=69,0476190. Artış 2,3809524 RSI puanıdır; 2 pip veya tam iki puan değildir. İleri taşınan U/D durumunu değil, gösterilen sonucu yuvarlayın.

80 okuması «pahalı» sözü kullanılmadan açıklanabilir: D pozitifken U/D = 80/(100−80) = 4 demektir. Yumuşatılmış kazançlar yumuşatılmış kayıpların dört katıdır. Bu; emir sayısını, pozisyonlanmayı veya gelecekteki tepeye uzaklığı ölçmez. RSI tek başına stopların yoğunlaştığını kanıtlamaz.

14 dönemi, EUR/USD için bir optimizasyonun sonucu değil, Wilder'ın kabulü ve açıklanan RSI'nın varsayılan ayarıdır. Dönemi değiştirmek 1/n çarpanını ve başlangıç değerini değiştirir. Daha kısa dönem, yeni değişime daha fazla ağırlık verir; doğru sinyallerin artmasını ise garanti etmez. Karşılaştırmada aynı veri akışını, girdi fiyatını ve başlangıç geçmişini koruyun.^[1]

Gerçek kapanışlarda RSI: bir durum sürebilir

ICMarketsSC-Demo EUR/USD H1 geçmişinde 2025-12-03 11:00 ile 2025-12-03 16:00 arasında açılan ardışık altı mum, kapanıştan sonra 70 üzerinde RSI(14) gösterir. Altın noktalar emirleri değil, bu okumaları işaretler. Bölgede kalış formülle uyumludur; eşik tek başına hareketi bitirecek mumu belirlemez.

RSI, görselin sol kenarında yeniden başlatılmaz. CSV, 2025-11-03 00:00'dan itibaren ardışık 570 Close içerir: başlangıç ilk 14 değişimi ortalar; ardından U ve D, durumları yuvarlanmadan 1/14 katsayısıyla güncellenir. Görsel 514–569 indislerini gösterir. Her H1 okuması ancak mum bittiğinde ve nihai kaydı alındığında bilinir. Zamanlar özgün MT5 etiketlerini korur; aracı kurumun saat dilimi bağımsız olarak doğrulanmamıştır.

Veri ve yeniden üretilebilirlik: fm58-eurusd-h1-full-prefix.csv, fm58-real-history.json, fm58-reproduce.py, fm58-method.txt.

RSI'yi okumak

Wilder'ın klasik yorumu:

• RSI 70'in üzerinde — aşırı alım bölgesindeki piyasa. Olası yorum: yukarı hareket fazla uzamış olabilir.
• RSI 30'un altında — aşırı satım bölgesindeki piyasa. Olası yorum: aşağı hareket fazla uzamış olabilir.
• RSI 50 civarında — nötr. Her iki yönde de belirgin bir aşırılık yoktur.

Aşırı alım, satış talimatı değildir. RSI'nın 70 üzerinde olması, yumuşatılmış kazançların kayıplara baskın olduğunu anlatır. Geçmiş 14 mumdan sonra kesilmez: RMA eski değişimlere giderek azalan etki verir. 30/70 bantları ile alternatif trend bölgeleri yorumlama kabulleridir; ne formülü ne de dönüş olasılığını değiştirirler.

RSI=40, U/D=2/3; RSI=60 ise U/D=3/2 demektir. Aynı sayı, farklı ölçeklerdeki fiyat değişimlerinden doğabilir. Fiyat birimi, zaman dilimi ve önceki yapı olmadan hareketin küçük mü büyük mü olduğunu söyleyemeyiz. 40'ı otomatik olarak destek, 60'ı direnç diye adlandırmıyoruz.

RSI uyumsuzluğu

Burada MACD uyumsuzluğu ile benzer biçimde RSI uyumsuzluğu, fiyatın RSI'nın teyit etmediği yeni bir uç oluşturmasıyla ortaya çıkar.

• Negatif uyumsuzluk: fiyat daha yüksek tepe, RSI daha düşük tepe oluşturur. Yükselen fiyata rağmen momentum zayıflar.
• Pozitif uyumsuzluk: fiyat daha düşük dip, RSI daha yüksek dip oluşturur. Aşağı yönlü momentum zayıflar.
• Gizli pozitif uyumsuzluk: fiyat daha yüksek dip, RSI daha düşük dip oluşturur. Cardwell'in yorumu bunu bazen yükseliş trendinin teyidi sayar; bu tanım devam veya dönüş sıklığı vermez.
• Gizli negatif uyumsuzluk: fiyat daha düşük tepe, RSI daha yüksek tepe oluşturur. Bu da benzer şekilde düşüş trendinin teyidi olarak yorumlanır; bu kuralın sonucu ayrı bir test gerektirir.

Düzenli düşüş uyumsuzluğu daha yüksek fiyat tepesini daha düşük RSI okumasıyla; yükseliş uyumsuzluğu daha düşük fiyat dibini daha yüksek RSI okumasıyla eşler. Gizli uyumsuzluk yukarıda açıklanan ters eşlemeyi kullanır.^[1] Aşağıdaki varsayımsal diyagramdateyit edilmiş Close uçlarını seçip aynı indislerde RSI okuruz; ayrı RSI dönüş noktası gerekmez. Sonraki gerçek veri alıştırması, sorudan önce belirtilen daha katı bir ortak dönüş noktası kuralını özellikle kullanır.

RSI: daha düşük fiyat dibi, uyumsuzluğu teyit etmeye yetmez

5 Ocak 2026 saat 14:00'da açılan H1 mumunun kapanışında durun. Close 1,16707, RSI(14) 31,1813'tür. Önceki teyitli dipte Close 1,16753 ve RSI 24,7271'dir. Aşağıdaki alıştırma kuralına göre ne zaten biliniyor, ne eksik ve değerlendirmeyi ilk ne zaman tamamlayabilirsiniz?

Alıştırmanın kuralı: ortak dip, aynı merkezde iki yandaki ikişer kapanmış mumdan hem Close hem RSI bakımından kesin olarak düşük olmalıdır. İki dönüş noktası penceresinde kesintisiz saatlik kayıtlar bulunacak şekilde, aralarında 5–30 kayıt olan ardışık ortak dipleri eşleyin. Yükseliş uyumsuzluğunda ikinci Close en az 1 pip düşük, RSI en az 3 puan yüksek; ilk RSI en fazla 40 olmalıdır. Sonraki 12 mevcut kaydı ancak tanımadan sonra inceleyin. Tam ve sabit kurallar yanıt açılmadan önce kullanılabilir.

Şemayı tam boyutta aç

Bu karede mevcut veri (CSV).

Yanıtı açmadan önce durumu, eksik mumları ve mümkün en erken değerlendirme zamanını kaydedin. Adayın okumalarını, tanıma anında mevcut okumalardan ayrı tutun.

Teyidi ve sonraki 12 H1 kaydını aç

Şemayı tam boyutta aç

Değerlendirme karesinde ikinci dip teyit edilmemiştir. Close ve RSI bilinir; ancak ortak dönüş noktası kuralına göre sağdaki iki mum hâlâ gerekir. 16:00'da açılan mum en erken 17:00'da biter. Nihai kaydı alındığında iki dip de koşulu sağlar: Close 4,6 pip düşmüş, RSI 6,4542 puan yükselmiştir. Tanıma anında mevcut Close zaten 1,16857, RSI 42,1731'dir. Bunlar dönüş noktasının merkezindeki okumalardan farklıdır.

Tanımadan sonra tam 12 ardışık tamamlanmış H1 kaydı açarız. 6 Ocak 04:00'da açılan son kayıtta Close 1,17376, RSI 65,2042'dir. İlk eşleşme olarak seçilen bu kesitte fiyat sonradan yükselmiştir. Bu, uyumsuzluk performansını veya işlem sonucunu kanıtlamaz. Temel ayrım; dibin zamanı, teyit zamanı ve tanıma anında gerçekten bilinen fiyat arasındadır.

Açılan karenin verisi (CSV). Veri kökeni ve hesaplamalar (JSON), Çevrimdışı yeniden üret (Python), Sabit kurallar.

Tam taramanın özgün kaynakları: USDJPY-H1.csv, GBPUSD-H1.csv, EURUSD-H1.csv.

3. Stokastik osilatör

Burada stokastik osilatör, kapanışın son n mumun en düşük–en yüksek aralığındaki konumunu ölçer. Ham %K için hem fiyat hem de aralığın iki uç noktası gerekir.^[2]

• Ham %K = (C − L_n) / (H_n − L_n) × 100, burada H_n ve L_n n dönemin en yüksek tepesi ve en düşük dibidir (H_n = L_n olduğunda, yani aralıksız bir piyasada payda sıfırdır ve platformlar kendi kabullerini kullanır),
• %D = %K'nın SMA(3)'ü — yumuşatılmış sinyal çizgisi.

Hesaplama (temsili değerler). Son 14 mumun aralığı: 1,0800–1,1000; kapanış 1,0980. Ham %K = (1,0980 − 1,0800) / (1,1000 − 1,0800) × 100 = 0,0180 / 0,0200 × 100 = 90,0 — fiyat aralığın üst sınırına yakındır.

Hızlı varyant ham %K kullanır. Sık anlatılan yavaş varyantta %K, ham okumaların SMA(3)'ü; %D ise bu yumuşatılmış %K'nın SMA(3)'üdür. Beş ham değer 78, 84, 84, 87, 90 için ardışık yavaş %K değerleri 82, 85, 87 olur; son %D = (82+85+87)/3 = 84,6666667. Ancak 14,3,3 tanımı tamamlamaz. Yayımlanmış MetaQuotes kodu yavaşlatmayı uzaklık toplamının aralık toplamına oranı olarak uygular. Aralıklar değiştiğinde bu, oranların SMA'sından farklı sonuç verir. Farkı aşağıda hesaplıyoruz.^[16]

Okuma: 80 üzeri → aşırı alım bölgesi; 20 altı → aşırı satım. Uç bölgede %K/%D kesişmesi klasik bir sinyaldir. Yalnızca aşırı satım bölgesinde bulunmak, RSI'da olduğu gibi giriş sinyali değildir: düşüş trendinde gösterge çok sayıda mum boyunca 20 altında kalabilir; her «aşırılık» yalnızca kendisi de kayan bir aralığa göredir.

RSI, ardışık girdi fiyatlarındaki değişimleri karşılaştırır. Stokastik ise kapanışı pencerenin High ve Low değerleriyle karşılaştırır. Bunlar farklı fonksiyonlardır: Close değişmeden yalnızca High'ın değişmesi stokastiği etkileyebilir, ancak Close tabanlı RSI'yı etkilemez. Her birinin fonksiyonu tanımlanmışsa ikisi karşılaştırılabilir; aynı yönde olmaları otomatik olarak iki bağımsız bilgi anlamına gelmez.

Stokastik: uç okuma düşüş sırasında sürebilir

GBP/USD H1, 3 Nisan 2026 saat 17:00'da açılan mumdan 21:00'a kadar ardışık beş tamamlanmış SlowK ≤20 okuması gösterir. Mevcut Close 1,31920, SlowK 6,2210'dur. Bu sayı tek başına sıçramanın ne zaman olacağını belirler mi? Kapanışın son aralıklar içindeki konumunu, ATR ve bantların anlattığı hareket büyüklüğünden ayırın.

Şemayı tam boyutta aç

Bu karede mevcut veri (CSV).

Altıncı kapanışı ve sonraki 12 H1 kaydını aç

Şemayı tam boyutta aç

Altıncı tamamlanmış H1 mumu 22:00'da açılır: Close 1,31930, SlowK 6,4702 ve D 6,8962. Altı okuma, nihai kayıt geldiğinde en erken 23:00'da bilinir. Önceki düşüşü betimleyen önceden tanımlı koşullar; Close'un SMA50 altında, SMA50'nin on kayıt önceki değerinin altında ve Close'un yirmi kayıt önceki değerinin altında olmasıdır. Bu, geçmişi betimler; trendin süreceğini garantilemez. SlowK, 14,3 parametreleriyle Close−Low mesafeleri ve High−Low aralıkları toplamlarının oranıyla düzgünleştirme kullanır; D, bu çizginin SMA3'üdür. Burada ATR14, True Range'in SMA'sı; BB ise bölen 20 kullanılarak SMA20 ±2 standart sapmadır. ATR ve BB bu örneği seçmemiştir; alış için bağımsız “oylar” değildir.

Yanıt, tanımadan sonraki 12 kaydı gösterir; 12 saati değil. Dışa aktarımda 3 Nisan 23:00 açılışı ile 6 Nisan 00:00 arasında kesinti vardır: komşu kayıtlı açılışlar arasında 49 saat. Eksik mum eklemiyor, kesinti üzerinden gösterge çizgisi çizmiyoruz. SlowK yükselmeden önce dört kayıt daha ≤20 kalır. Gösterilen son Close 1,32531'dir. Bu dizi, uç stokastikte alış kuralı kanıtlamaz; gösterge durumunun, gözlem zamanının ve sonraki sonucun neden ayrılması gerektiğini gösterir.

Açılan karenin verisi (CSV). Veri kökeni ve hesaplamalar (JSON), Çevrimdışı yeniden üret (Python), Sabit kurallar.

Tam taramanın özgün kaynakları: USDJPY-H1.csv, GBPUSD-H1.csv, EURUSD-H1.csv.

4. MACD — yapı ve uygulama

Bir önceki yazı, MACD'nin sinyal yönünü — çizgi kesişmelerini, uyumsuzlukları ve parametre seçimini — kapsamlı biçimde ele alır; çünkü MACD bir bölümü trend göstergesi, bir bölümü osilatör olan melezdir. Burada momentum ve uygulamayı inceliyoruz; grafiğin tek başına açığa çıkaramayacağı iki ayrıntı burada saklıdır.

Formüller. MACD = EMA(12)−EMA(26). EMA varyantında sinyal = MACD'nin EMA(9)'udur; fark histogramı = MACD−sinyal. MT5 belgeleri sinyal EMA'sı yerine SMA(9) belirtir.^[12] Verilen durumlar EMA12=1,0952 ve EMA26=1,0918 ise MACD 0,0034 USD/EUR = 34 piptir. Verilen sinyal 0,0021 olduğunda fark histogramı 0,0013 USD/EUR = 13 pip olur. Bu, tam fiyat serisi olmadan EMA hesaplamak değil, durumların çıkarılmasını kontrol etmektir.

Birincisi: birimler. RSI ve stokastikten farklı olarak MACD boyutsuz değildir; enstrümanın fiyat birimiyle ifade edilir. EUR/USD'de +0,0034 ile USD/JPY'de +0,34 okumaları pariteler veya zaman dilimleri arasında karşılaştırılamaz; sabit sınırlar olmadığı için evrensel «aşırı alım» eşiği yoktur. MACD sıfır çevresinde salınır; bilgiyi mutlak değeri değil, sıfır kesişmeleri, sinyal çizgisiyle ilişkisi ve histogram yönü taşır.

İkincisi: uygulamalar. Farklı platformlardaki «MACD» her zaman aynı gösterge değildir:

Bu nedenle aynı (12, 26, 9) parametreleriyle MetaTrader farklı sinyal çizgisi değerleri (EMA yerine SMA) ve farklı bir görünüm verir: kitapta fark histogramı olan şeyin yerinde MT'de ana çizginin kendisi bulunur. Okumanızı başka bir anlatım veya platform kaydıyla karşılaştırmadan önce sizinkinin hangi sürümü hesapladığını kontrol edin.

Aynı geçmişte MACD: yalnızca sinyal değişir

İkinci karşılaştırma başka bağımsız piyasa örneklemi yerine birebir aynı kapanışları kullanır. EMA12 ilk 12 kapanışın, EMA26 ilk 26 kapanışın SMA'sıyla başlar. İlk dokuz mevcut MACD değeri sinyal EMA9'unu başlatır; sinyal SMA9 her zaman son dokuz değeri ortalar. Bu, hesabımızın açık ve yeniden üretilebilir başlangıcıdır; geçmişe başka noktadan başlayan bir terminalle her basamağın eşleştiği iddiası değildir.

2025-12-04 17:00 açılışlı H1 için MACD 0,00052235 USD/EUR, sinyal SMA9 0,00056580 ve EMA9 0,00058339'dur. MT5 belgeleri SMA sinyali belirtir; klasik çeşit EMA kullanır. Karşılaştırmayı okunur kılmak için çizgiler çizeriz. MT5'in yerleşik çubukları MACD−sinyali değil, MACD'nin kendisini gösterir. Ne çizgiler arası fark ne de bu tek kesit, hangi çeşidin daha iyi sonuç verdiğini belirler.

Veri ve yeniden üretilebilirlik: fm58-eurusd-h1-full-prefix.csv, fm58-real-history.json, fm58-reproduce.py, fm58-method.txt.

5. CCI, ATR ve Bollinger Bantları — bağlam araçları

CCI tipik fiyatı kendi ortalaması ve ortalama mutlak sapmasıyla karşılaştırır. ATR ve bantlar momentum salınımını değil, aralığı ve dağılımı ölçer. Yüksek momentumu yüksek oynaklıkla karıştırmamak için bunları bağlam olarak tutuyoruz. Hareketli ortalamalar yazısı, bantların kuruluşunu ve standart sapma paydasının farklı kullanıldığı varyantı açıklar.

CCI — sabit sınırları olmayan osilatör

Burada CCI (Emtia Kanal Endeksi) şu formülle tanımlanır: (TP−SMA(TP,n))/(0,015·MD), TP=(H+L+C)/3 ve MD, n tipik fiyatın tamamının aynı güncel ortalamadan ortalama mutlak sapmasıdır. MD=0 iken oranın normal bir değeri yoktur. Formül yerel bir referansa uzaklığı ölçer; «normale dönüş» ise zaten gelecekteki harekete ilişkin bir hipotez olurdu.^[5]

CCI 0–100 veya ±100 aralığıyla sınırlı değildir. Ancak belirli SMA/MD tanımı ve sabit n için değerleri keyfî ölçüde büyüyemez. Ortalamadan sapmaların toplamı sıfır olduğundan mutlak değerlerinin toplamı, son sapmanın mutlak değerinin en az iki katıdır. Bu nedenle |CCI| ≤ n/(2·0,015). n=20 için sınır 666,6667 olur; MD>0 koşuluyla. Bu, yeni bir aşırı alım eşiği değil, aritmetik bir özelliktir. 1,1000 düzeyinde on dokuz ve 1,1010 düzeyinde bir tipik fiyat, ortalama 1,10005, MD=0,000095 ve CCI=666,6667 verir.

CCI, tipik fiyatın yerel ortalamadan uzaklığını düzenli biçimde göstermeye yarayabilir. Ölçek, döneme ve sapma hesabına bağlıdır. +100 okuması RSI=70 ile aynı şeyi anlatmaz; iki sayı da yüzde cinsinden dönüş olasılığı değildir. Aralarında seçim yapmak «daha uygulanabilir» göstergeyi sıralamayı değil, neyin ölçüleceğini belirlemeyi gerektirir.

ATR — Ortalama Gerçek Aralık

ATR de Wilder'ın geliştirdiği bir yapıdır^[1]. Momentum osilatörü değildir. Ne «hangi yöne» ne de «normalden ne kadar uzak» sorusuna yanıt verir; yalnızca şunu söyler: piyasanın ne kadar hareket ettiği.

Gerçek Aralık (TR) = max(H−L, |H−C_t−1|, |L−C_t−1|). Eşdeğer ifade: max(H,C_t−1)−min(L,C_t−1). Wilder'ın yapısı TR'yi 1/n ile yumuşatır. Her ATR uygulaması aynısını yapmaz: yayımlanmış MetaQuotes atr.mq5 kodu n TR değerinin basit ortalamasını kaydırır.^[7] Ayarın açıklaması yumuşatma yöntemini de içermelidir.

Bu ayrım neden yararlı? Yeni ve büyük bir TR iki varyantı da yükseltir, ancak pencereden çıkınca SMA'dan tamamen silinir; Wilder yumuşatmasında ise etkisi giderek azalır. ATR tek başına «güvenli» stop uzaklığı belirlemez. Önceki kapanış ile mevcut mum arasındaki boşluklar da dâhil, geçmiş aralıkları anlatır.

Üç pratik kullanım:

1. Uzaklık ölçeği. ATR=80 pip ve 1,5 çarpanı 120 pip, yani 0,0120 USD/EUR verir. Bu uzaklığı 1,0850 referansından çıkarmak 1,0730 verir. Hesap ne azami zararı ne de garantili gerçekleşmeyi belirler. Stop loss ve geçersizleşme bölümü, emir uygulamalarını açıklar.

2. Mesafe filtresi. Bir kural, Close EMA(21)'den 2 × ATR(14)'ten fazla uzaktaysa yeni girişi dışlayabilir. Bu seçilmiş mesafe eşiğidir; dönüşün yakın olduğunun kanıtı değildir. ATR yöntemini kaydedin ve tam kuralı filtreli ve filtresiz karşılaştırın.

3. Yumuşatılmış aralıktaki değişim. Yükselen ATR, daha yüksek yumuşatılmış TR değeri demektir; ancak trendin başlamasını gerektirmez. Düşen ATR, gelecekteki büyük hareketin tarihini belirlemez. ATR zımni oynaklık değildir ve duyurulmamış bir olay hakkında bilgi içermez.

Yumuşatma etkisi: pip cinsinden TR modeli. 20, 30 ve 40 pipten oluşan başlangıcın ortalaması 30'dur. Yeni TR=120, RMA3=(2·30+120)/3=60 pip verirken SMA3=(30+40+120)/3=63,3333 pip verir. Aynı TR serisini ölçüyoruz; sonuçlar farklıdır çünkü RMA önceki durumunu korur, SMA ise en eski 20'yi çıkarır. Aşağıdaki grafik, eksik OHLC'yi yeniden kurmadan bu verilen verileri gösterir.

Dördüncü kullanım, yani Turtle stratejileri ve CTA fonlarından bilinen pozisyon boyutunu güncel oynaklığa göre ölçekleme, bütünüyle risk yönetimine aittir ve orada ele alınır (bölüm 9).

Bollinger Bantları

Bollinger Bantları John Bollinger tarafından 1980'lerde geliştirildi.^[6] Üç çizgi:

• Orta bant = SMA(20). 20 dönemlik basit hareketli ortalama.
• Üst bant = SMA(20) + 2 × standart sapma (σ) 20 dönem üzerinden.
• Alt bant = SMA(20) − 2 × standart sapma (σ) 20 dönem üzerinden.

Esas nokta, bantların oynaklıkla genişleyip daralmasıdır. Yüksek oynaklık → geniş bantlar. Düşük oynaklık → dar bantlar. Bu nedenle Bollinger Bantları trend göstergesi (orta MA) ile oynaklık göstergesi (bant genişliği) arasında yer alır.

Yorum:

1. Fiyatın üst banda değmesi ≠ «sat». En yaygın hata budur. Bollinger defalarca ^[6] banda temasın dönüş sinyali olmadığını vurguladı. Güçlü yükseliş trendinde fiyat haftalarca üst bandı «izleyebilir»; çünkü bantlar uyarlanır ama trend kadar hızlı değil. Temas, uzama hakkında bilgi verir; bununla ne yapacağınız bağlama bağlıdır.

2. Bollinger Sıkışması. Dar bantlar, seçilen pencere içinde fiyatın ortalamadan sapmasının küçük olduğunu gösterir. Tekrarlanabilir bir adlandırma için örneğin Bandwidth'in önceki 100 kapanmış değerin her birinden yüksek olmaması şartını önceden tanımlayın. Bu, optimum filtre değil, örnek bir minimum tanımıdır. Gelecekteki hareketin yönünü, zamanını veya büyüklüğünü vermez.

3. %B ve Bandwidth. %B=(C−lower)/(upper−lower): sıfır alt bandı, bir üst bandı ifade eder; fiyat bantların dışındaysa sonuç 0–1 dışında olur. Bandwidth=(upper−lower)/middle bir orandır; Bandwidth%=100·Bandwidth ise yüzdedir. lower=1,0900, upper=1,1100, middle=1,1000 ve C=1,1050 için sonuç %B=0,75 ve Bandwidth=0,0181818, yani %1,81818 olur. Sıfır genişlik veya sıfır payda, normal okumanın bulunmadığı bir durum olarak ele alınmalıdır.

Günlük kullanımda Bollinger Bantları en çok bir bağlam haritası olarak yararlıdır: fiyat normal aralığının üstünde, altında veya ortasında mı? Oynaklık artıyor, düşüyor veya sıkışıyor mu?

6. Osilatörler ve trend göstergeleri — hangisi ne zaman kullanılır?

Başka fiyat yoluna uygun bir kural yanıltıcı okumalar üretebilir. Aşağıdaki ayrımlar neyin kontrol edileceğini seçmeye yardımcı olur; yatırımcı zararlarının nedenlerini sıralamaz.

Yönlü harekette okuma. Açık bir filtre seriyi yönlü sınıflandırıyorsa tek başına yüksek RSI veya stokastik dönüş gerekçesi değildir. Bu araçlar girdi verilerini yine doğru anlatır. ADX eşikleri ne hareketli ortalamaların etkili ne de osilatörlerin etkisiz olduğunu kanıtlar; sonuçlar okumanın kullanım kuralına bağlıdır.

Sınırlı aralık içinde okuma. Alt kenara yakın kapanış düşük stokastik verebilir, ancak tepkiyi garanti etmez. Pencere eski High'ını kaybederse yeni dip olmadan da %K değişebilir. RSI'nın 30 altında olması da aralığın süreceğini teyit etmez.

Aralığın dışına çıkma. Göstergelerin birlikte «uç» okuma vermesi gerekmez. Kırılma analizi önceden bilinen bir aralık tanımı ve mumun dışında kapanma koşulunu gerektirir. MA, RSI ve Bandwidth aynı geçmişin ölçümlerini ekler. Taramada birleştirirken sonuçtan sonra uyan koşulu seçmek yerine açık AND/OR kullanılmalıdır.

Uygulamada ADX eşikleri rejimi belirleyebilir: 25 üzerinde osilatörler trend içi geri çekilme göstergeleri, 20 altında aralık araçları olarak okunur. Bu eşikler yasa değil, kabuldür. Önemli olan herhangi bir açık rejim tanıma kuralının bulunmasıdır; yoksa aynı okuma bir kez «geri çekilme», başka kez «dönüş» olur ve yanlış sinyalleri gösterge değil, eksik kural üretir.

7. Forex'te osilatörlerin özellikleri

Birçok klasik osilatör modern FX dışında, başlıca emtia ve hisse piyasalarında doğdu. Forex'te seansları, likiditeyi ve makro verilere tepkileri dikkate almak gerekir.

Forex'e hisselerden daha fazla konsolidasyon veya «osilatörlere uygun ortam» özelliğini otomatik atfetmiyoruz. Böyle karşılaştırma ortak rejim tanımı ve örneklem gerektirir. RSI formülü, piyasa ne olursa olsun aynı kapanış serisi için aynı çalışır; kotasyon kaynağı, günlük sınırlar ve gerçekleşme farklı olabilir.

Seanslar ve oynaklık. Saatlik TR dağılımları Londra–New York kesişmesi ile Asya seansında farklı olabilir. Aynı veri akışı, parite ve dönem için farkın büyüklüğünü ve yönünü hesaplayın; sabit pencere çarpanı atamıyoruz. H1 ATR(14), seçilen yumuşatma yönteminde 14 dönem demektir. SMA mevcut son 14 TR değerini kapsar; Wilder varyantı eski gözlemlerin giderek azalan etkisini korur. Eksik mumlar varsa 14 gözlem, ardışık 14 saat demek olmayabilir. Pencereleri karşılaştırırken zaman dilimini kaydedin ve tüm ATR okumasını güncel seansa atfetmek yerine aynı saatlerin aralıklarını çok sayıda gün boyunca karşılaştırın.

Spot FX paritesinde şirket temettüsü yoktur, ancak kotasyon kesintileri ve basamaklı değişimler olabilir. Bu, uyumsuzluklarını «daha temiz» yapmaz. Güncellemeden sonra osilatör yeni fiyatı içerir; dışa aktarmada bulunmayan kotasyonları veya gerçekleşmeleri yeniden kurmaz.

İlişkili pariteler ve korelasyonlu okumalar. Tutarlı kotasyonlarda EUR/GBP, EUR/USD'nin GBP/USD'ye oranını izler; ancak çaprazın doğrusal olmayan RSI'sı bu paritelerin RSI değerlerinin basit oranı değildir. Birkaç paritede uyuşan okumalar otomatik olarak o sayıda bağımsız teyit vermez. Karşılaştırma, ortak para birimlerini ve her paritenin gerçek fiyat serisini hesaba katmalıdır.

Sunucu saati girdileri değiştirir. D1 RSI(14) yalnızca başlangıçtaki 14 değişime değil, sonraki yumuşatmaya ve başlangıç geçmişine de bağlıdır. Gün sınırlarını kaydırmak Close, High ve Low serilerini değiştirir. Her UTC yapılandırması pazar mumu oluşturmaz; bu, sağlayıcının takvimine ve toplulaştırmasına bağlıdır. Bilinen bölge ve DST kuralıyla dışa aktarımları karşılaştırın; GMT+2 etiketi tek başına yıl boyunca New York 17:00 ile uyumu kanıtlamaz. Grafik oluşturma ve zaman dilimleri yazısı bu mekaniği açıklar.

Bölüm 4, likiditenin, spreadlerin ve hareketsiz pencerelerin ayrıntılı gün içi dağılımını ele alır: seanslar, Londra–New York kesişmesi, rollover ve veri öncesi dakikalar. Osilatörler için buradan şu sonuç çıkar: likit kesişmedeki aynı okuma ile hareketsiz rollover saatindeki okuma farklı bilgi taşır; çünkü ikincisinin fiyatı seyrek kotasyonlardan oluşmuştur.

8. Araştırmalar ne söylüyor?

FX'te RSI, stokastik ve uyumsuzluk hakkında doğrudan karşılaştırılabilir araştırmalar azdır ve mevcut sonuçlar tekdüze bir tablo oluşturmaz. Bu da gerçekte ne anlama geldikleri konusunda disiplini daha önemli kılar.

Tarihsel testlerde RSI ve stokastik. Modern FX'te RSI veya stokastiği doğrudan test eden akademik çalışma azdır. Sık anılan Lo, Mamaysky ve Wang (2000) çalışması, 1962–1996 hisse verilerinde otomatik grafik formasyonu tanımayı ele aldı; osilatörleri veya para birimlerini değil. Temkinli sonucu (bazı formasyonlar koşullu getiri dağılımları hakkında ek bilgi taşır), hisselerde maliyet sonrası avantajı, hele FX'te avantajı kanıtlamaz^[8]. Uygulamada asıl önemli başka bir nokta vardır: test bir düzenlilik bulsa bile spread, kayma ve swap bunu negatife çevirebilir; bu nedenle her osilatör «etkinlik» değerlendirmesi maliyetleri içermelidir.

Bollinger Bantları. Yazarın yayımladığı kurallar bantların betimlemesiyle tek başına sinyal olmayı birbirinden ayırır.^[6] Burada belirli bir USD/CAD strateji örneklemini yeniden kurmadığımız için sonuç sıralaması sunmuyoruz. Tekrarlanabilir test; ortalama türünü, sapma varyantını, bandın bilinir olduğu zamanı ve temas veya dışarıda kapanışa tepkiyi de açıkça belirtmelidir.

Uyumsuzluklar. Uç seçimi, azami ayrım, eşitlik toleransı ve teyit zamanı olmadan tek bir «tüm uyumsuzluklar» kümesi yoktur. Birkaç başarılı örnekli grafik, etkinlik araştırması değildir. Değerlendirme, fiyatın sonrasında devam ettiği örnekleri de ve sonuçtan sonra pivotları taşımayan dondurulmuş bir kuralı da gerektirir.

Osilatörler tek başlarına para kazandırmaz; sonuç, zamanlamayı, rejimi ve riski nasıl filtrelediklerine bağlıdır. Değerleri giriş sinyali üretmekten çok bağlam sağlamalarındadır: piyasa ne kadar uzamış, momentum fiyatı teyit ediyor mu ve oynaklık ne durumda? Bu yüzden tek osilatör strateji değildir.

Menkhoff ve Taylor'ın derlemesi FX'te teknik analiz kullanımını ve olası yarar açıklamalarını belgeliyor.^[11] Popülerlik, belirli osilatörün sonucunu belirlemez. Test; açık maliyetleri, sinyal kuralını, kullanılmamış örneklemi ve veri kullanılabilirlik zamanını gerektirir. FX maliyetlerinin her durumda hisse maliyetlerinden düşük olduğunu varsaymıyoruz.

9. Osilatör ne zaman yardımcı olmaktan çıkar?

1. “Aşırı alımı” dönüşün son tarihi saymak. RSI=80 düzgünleştirilmiş kazanç ve kayıp ilişkisini betimler. Yeni yükselişlerde sürebilir. Trende karşı kural kendi fiyat koşulunu ve geçersizleşmesini gerektirir; ADX eşiği tek başına bu kuralın ek riskini ölçmez.

2. İki ölçüm olarak RSI ve stokastik. Farklı ilişkileri ölçerler, ancak verileri örtüşür. S/R bölgesi, mum formasyonu ve ortalama da aynı fiyattan türeyebilir; dolayısıyla kategori değiştirmek bağımsızlık sağlamaz. Başka gösterge, bir yeşil işaret daha eklemek yerine kuralın gerektirdiği belirli bilgiyi ekliyorsa anlamlıdır.

3. Piyasa rejimini yok saymak. Osilatör konsolidasyonda ve trendde tamamen farklı bilgi sağlar. Önce «piyasa trendde mi?» sorusu belirlenmeden sinyallerinin teşhis değeri daha düşüktür. Rejim değerlendirmesi okumadan önce gelir; bu yapılmadığında yanlış sinyalleri gösterge değil, yanlış kullanım üretir.

4. Yalnızca RSI'dan emirleri çıkarsamak. Fiyatın veya osilatörün görünümü, tüm piyasanın stop defterini göstermez. Yoğunlaşma hipotezleri gözlem diye sunulmamalıdır. Çok sayıda okuyucunun RSI'yı 30 altında görüyor olabilmesi, kaç pozisyonun bulunduğunu veya nerede kapanacağını kanıtlamaz.

5. Uyumsuzluk = hemen giriş. D1 RSI uyumsuzluğu haftalarca sürebilen bir uyarıdır. Fiyat tepkisi veya S/R teyidi olmadan görünür görünmez girmek, analiz değil zamanlama bahsidir.

6. Yön sinyali olarak ATR. «ATR yükseliyor, o yüzden alıyorum.» Yükselen ATR, fiyat yönü bilgisi olmaksızın daha büyük yumuşatılmış Gerçek Aralık değeri demektir. TR önceki Close'a uzaklığı da içerdiğinden High−Low'un genişlemesi gerekmez. Wilder varyantında yeni TR önceki TR'den düşük olsa bile önceki ATR'yi aşarsa ATR'yi yükseltebilir. Gösterge açık kuralın veya uzaklık ölçeğinin parçası olabilir; ancak işlem yönünü kendisi göstermez.

7. Çaprazlarda alt zaman dilimi osilatörleri — maliyetler sonucu tüketir. GBP/NZD, EUR/AUD veya GBP/CAD'de M15/H1 osilatör işlemleri salt aritmetik nedenlerle kârsız olabilir. Likit saatlerde majörlerde spread hedefin küçük bölümüdür; elverişsiz zamanlarda çaprazlarda maliyetler aralığın kayda değer payını alır. Temsili hesap: 30 pip hedefte yaklaşık 8 pip spread, kayma ve komisyon kârın dörtte birinden fazlasını tüketir; benzer maliyet her zararı da yükler. Bu yüzden orta fiyatlarla geriye dönük testte ölçülen getiri/risk oranı sistematik olarak abartılır.

8. Çoklu zaman diliminde «üçlü teyit» yanılsaması. M15, H1, H4 ve D1'de aşırı satımdaki RSI, kullanılan tanıma göre her toplulaştırmada yumuşatılmış kayıpların kazançlara baskın olduğu anlamına gelir. Gelecekteki devamı veya dönüş sıklığını belirtmez. Zaman dilimleri kısmen aynı fiyatları kapsadığı için uyuşma otomatik olarak bağımsız teyitler yaratmaz. Tek başına düşük okuma hareketin sonunu göstermez.

9. Kotasyon kesintisi. Cuma kapanışındaki RSI, o ana kadarki verileri anlatır. Yeniden açılıştan sonraki kapanış değişimi içerirken TR önceki Close'a uzaklığı da içerir. Ne pürüzsüz gösterge çizgisi ne de grafikte noktaların birleştirilmesi aradaki tüm fiyatların mevcut olduğunu kanıtlar. İşlem saatleri bölümü kesinti boyunca pozisyon tutma riskini ele alır.

10. Uygulama — okumadan bağlama

Uygulamada tek osilatörün yapısını iyi anlamak, benzer verilerden hesaplanan birkaç aracı üst üste koymaktan daha iyidir.

Asgari araç seti

1. RSI(14) — bir momentum osilatörü. Uzama, uyumsuzluk ve trend içi geri çekilme sonrası giriş zamanlaması için. D1 ve H4'te.
2. ATR(14) — oynaklık göstergesi. Stop loss yerleştirme, hareketin «olağanlığını» değerlendirme ve oynaklık rejimi değişimlerini belirleme için. Her zaman diliminde.
3. Bollinger Bantları (20, 2) — isteğe bağlı görsel bağlam haritası. Sıkışma, daralma okumasıdır. Fiyatın bantlar içindeki konumu ek bilgi sağlar.

Seçilen her aracın yanıtlaması gereken soruyu ekleyin. Başka ortalama, ADX veya MACD zorunlu liste değildir. İki çizgi neredeyse aynı özelliği özetliyorsa ikisinin de gerekli olup olmadığını kontrol edin. Önceki yazı hareketli ortalama karşılaştırma yöntemlerini sunar.

Uzaklığı pozisyon boyutuna ve zarar bütçesine dönüştürmek, ayrıca gerçekleşme fiyatı varsayımları gerektirir. Risk yönetimi bölümü bunu ele alır; ATR tek başına hesabı tamamlamaz.

Temsili senaryolar

Okumayı yorumlama kontrol listesi

Bir osilatörden sonuç çıkarmadan önce tamamı doğrudan bu yazıdan gelen yedi soruyu sorun:

• Bu göstergeyi hangi formül hesaplıyor ve sonucu hangi birimle ifade ediyor?
• Hangi fiyatı kullanıyor: hangi veri akışının kapanışını ve hangi sunucu saatini?
• Okuduğunuz mum kapandı mı, yoksa okuma hâlâ değişebilir mi?
• Platform hangi parametreleri ve yumuşatma yöntemini uyguladı (varsayılan ≠ evrensel)?
• Uyumsuzluk arıyorsanız salınım nasıl tanımlı ve ikinci salınım teyit edildi mi?
• «İkinci teyit» birinciden bağımsız mı, yoksa aynı fiyatın dönüşümü mü?
• Bu gösterge neyi ölçmez (bölüm 11'de tablonun yanındaki liste)?

Bu kontroller sayının anlamını ve ne zaman kullanılabilir olduğunu belirler. Sonra önceden seçtiğiniz piyasa rejimi ve fiyat koşullarını uygulayın. Gerçekleştirme fiyatlarıyla maliyetler, osilatörün içerdiği bilgi değil, ek kontroldür.

11. Araçlara genel bakış — karşılaştırma tablosu

Yaygın osilatör ve oynaklık göstergelerinin güçlü yanları, sınırlamaları ve tipik kullanımları bakımından karşılaştırması.

Bollinger Bantları dışındaki tüm araçlar fiyat grafiğinin altındaki ayrı panelde görünür. Bu değerlendirme ana döviz paritelerindeki varsayılan parametrelerle ilgilidir; önerilen zaman dilimleri ölçülmüş sıralamalar değil, uygulayıcıların kabulleridir. Okumanın yararlılığı zaman diliminin adına değil, hareket ile maliyetlerin ilişkisine bağlıdır.

Son olarak bu araçların hiçbirinin ölçmediği şeyleri listeleyelim: piyasa işlem hacmi, katılımcı pozisyonlanması, gerçekleşme maliyetleri, olay riski (veri açıklamaları, müdahaleler, hafta sonları) veya gelecekteki oynaklık. Hepsi geçmiş fiyatların dönüşümüdür; doğru çerçeve budur. Osilatör fiyatın yaptığını özetler; böylece bunu ham grafikten okumanız gerekmez. Karar gösterge eşiğinden değil, bağlamdan kurulur.

Kaynaklar

Temel kaynaklar

1. TradingView: Göreli Güç Endeksi. Kapsam: kazanç ve kayıpların RMA'sıyla RSI; varsayılan Close ve 14; klasik uyumsuzluğu Cardwell dönüşlerinden ayırmak. Erişim: 3 Ekim 2026.
2. MetaQuotes: Stokastik Osilatör. Kapsam: ham %K, yavaşlatma parametreleri ve %D yöntemi. Erişim: 3 Ekim 2026.
5. MetaQuotes: Emtia Kanal Endeksi. Kapsam: TP, ortalama, ortalama mutlak sapma ve 0,015 sabiti. Erişim: 3 Ekim 2026.
6. John Bollinger: Bollinger Bantlarının Kuralları. Kapsam: varsayılanlar olarak 20 ve 2; temas tek başına sinyal değildir; fiyatların normal dağıldığı varsayılmaz. Erişim: 3 Ekim 2026.

Ek okumalar

7. MetaQuotes: yayımlanmış atr.mq5 kodu. Kapsam: TR=max(H,Cprev)−min(L,Cprev); bu kodda TR'nin kayan basit ortalaması. Erişim: 3 Ekim 2026.
8. Lo, Mamaysky, Wang (2000), yazarların özgün makalesi. Kapsam: 1962–1996 ABD hisselerinde seçili formasyonların otomatik tanınması; koşullu bilgi FX göstergesinin kârlılığını kanıtlamaz. Erişim: 3 Ekim 2026.
10. MetaQuotes: Hareketli Ortalama. Kapsam: SMA, EMA, SMMA ve doğrusal WMA; uygulanan fiyat. Erişim: 3 Ekim 2026.
11. Menkhoff, Taylor (2007), Amerikan Ekonomi Birliği. Kapsam: FX'te teknik analiz kullanımı derlemesi; belirli yapılandırma için avantaj kanıtı değildir. Erişim: 3 Ekim 2026.
12. MetaQuotes: MACD. Kapsam: MACD = EMA12−EMA26; MT5'te SMA9 sinyali. Erişim: 3 Ekim 2026.
13. BIS: 7 Ekim 2016 Sterlin Ani Çöküş Olayı. Kapsam: tarihsel GBP hareketi ve likidite koşulları; mevcut olmayan seriden MA/MACD değerleri hesaplanmaz. Erişim: 3 Ekim 2026.
14. SNB: 15 Ocak 2015 duyurusu. Kapsam: EUR başına 1,20 CHF asgari kurunun kaldırılması; uydurma gösterge okumaları yoktur. Erişim: 3 Ekim 2026.
16. MetaQuotes: yayımlanmış stochastic.mq5 kodu. Pay toplamının aralık toplamına oranı olarak yavaşlatma; sumhigh=0 durumunda 100 değeri kullanılır. Erişim: 3 Ekim 2026.
18. MetaQuotes: yayımlanmış rsi.mq5 kodu. n değişimden başlangıç, Wilder güncellemeleri; 3 Ekim 2026'da indirilen kod ayrı bir 0/0 dalı tanımlamaz. Erişim: 3 Ekim 2026.
19. TradingView: MACD Stratejisi. EMA sinyal çizgili MACD varyantının açıklaması. Erişim: 3 Ekim 2026.
20. MetaQuotes: Momentum. MT Momentum = 100*C/Cprev, merkez çizgi 100. Erişim: 3 Ekim 2026.
21. MetaQuotes: Fiyat Verileri. Kapsam: tik hacmi, mum oluşurken alınan tiklerin sayısıdır; gerçek hacimden farklıdır. Erişim: 3 Ekim 2026.